އެހެންނަމަވެސް، މި އުފާވެރިކަން ދެމިއޮތީ ވަރަށް ކުޑަ ދުވަސްކޮޅަކަށެވެ. ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ އުމުރު ހަތް މަހާއި މަދު ދުވަސްކޮޅަކަށްފަހު ނިމިގެން ދިޔައީ ގިނަ ބަޔަކު ހީވެސް ނުކުރާ ފަދަ ހިތާމަވެރި ގޮތަކަށެވެ. މި ވެރިކަން އެހާ އަވަހަށް ވެއްޓިގެން ދިޔަ އަސްލު ސަބަބުތަކަކީ ކޮބައިކަން ތާރީހީ އިލްމުވެރިން ވަނީ ވަރަށް ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ދިރާސާކޮށްފައެވެ.

ތާރީހީ ލިޔުންތެރިން އެންމެ ބޮޑަށް ފާހަގަކުރާ އެއް ސަބަބަކީ އޭރު ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވެފައި އޮތް ބޮޑު ތަދުމަޑުކަމެވެ. ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައިގެ ނޭދެވޭ އަސަރުތަކާއެކު، ރާއްޖެއަށް ކާބޯތަކެތި އެތެރެކުރުން އޮތީ ވަރަށް ބޮޑަށް ދަތިވެފައެވެ. ރައްޔިތުން ބަނޑުހައިހޫނުކަމުގައި އުޅެން ޖެހުމަކީ ސަރުކާރާމެދު ނުރުހުން އުފެދުނު އެންމެ ބޮޑު އެއް ސަބަބެވެ.

މީގެ އިތުރުން، އިގްތިސާދީ ގޮތުން ރާއްޖެ އޮތީ ވަރަށް ނާޒުކު ފައްތަރެއްގައެވެ. ދިވެހިންގެ އެންމެ ބޮޑު އާމްދަނީއެއް ލިބެމުން އައި ހިކިމަހުގެ ވިޔަފާރިއަށް ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވިއެވެ. ސްރީލަންކާއަށް މަސް ވިއްކުމުގައި ދަތިތަކެއް ކުރިމަތިވެ، ދައުލަތަށް ލިބެމުން އައި އާމްދަނީ ދަށްވުމުގެ ސަބަބުން، އިގްތިސާދީ ހާލަތު އިތުރަށް ގޯސްވެގެން ދިޔައެވެ.

އިގްތިސާދީ ދަތިކަމުގެ އިތުރުން، މުހައްމަދު އަމީން ގެންނަވަން މަސައްކަތް ކުރެއްވި އިޖުތިމާއީ ބޮޑެތި ބަދަލުތަކަކީ ވެސް އާންމުންގެ މެދުގައި ހިތްހަމަނުޖެހުން އުފެދުނު ކަމެކެވެ. އަންހެނުންނަށް ތައުލީމު ދިނުމާއި، އަންހެނުން ވަޒީފާގެ މައިދާނަށް ނެރުމާއި، ހެދުން އެޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއަށް ގެންނެވި ޒަމާނީ ބަދަލުތަކަކީ އޭރުގެ މުޖުތަމައު ބަލައިގަންނަން ތައްޔާރަށް އޮތް ކަންތައްތަކެއް ނޫނެވެ.

ތާރީހު ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކުން ބުނާ ގޮތުގައި، ޖުމްހޫރިއްޔާ ވެއްޓުމަށް މެދުވެރިވި އެންމެ އަވަސް ސަބަބަކީ ދުންފަތް މަނާކުރުމެވެ. ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލު ކުރުމަކީ އޭރު ދިވެހިންގެ ތެރޭގައި ވަރަށް އާންމު ކަމަކަށް ވާއިރު، ކުއްލިއަކަށް އެކަން މަނާކުރުމުން ރައްޔިތުންގެ ކެތްތެރިކަން ކޮޅުންލިއެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން އާންމުންގެ ރުޅިވެރިކަން އިންތިހާއަށް ދިޔައެވެ.

ސިޔާސީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ޖުމްހޫރިއްޔާއެއްގެ ނަން ދެވިފައި އޮތް ނަމަވެސް، ވެރިކަމުގެ ބާރުތައް އޮތީ ވަރަށް ބޮޑަށް އެއް ބޭފުޅެއްގެ އަތްޕުޅަށް ޖަމާކުރެވިފައެވެ. ރައްޔިތުންނަށް ހިޔާލު ފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަމާއި ސިޔާސީ މިނިވަންކަން ކަށަވަރުވެފައި ނެތުމަކީ، ވެރިކަމާމެދު ދެކޮޅުވެރިކަން އުފެދުމަށް މަގުފަހިވި ކަމެއް ކަމަށް ތާރީހީ ފޮތްތަކުގައި ލިޔެފައި ވެއެވެ.

މި ހުރިހާ ކަމެއް އެއްވެ، މާލޭގެ މަސްރަހު ގޯސްވެފައި ވަނިކޮށް، މުހައްމަދު އަމީން ސިއްހީ ފަރުވާއަކަށް ސްރީލަންކާއަށް ވަޑައިގަތުމަކީ އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކަށް ލިބުނު ރަނުގެ ފުރުސަތަކަށް ވިއެވެ. އެ މަނިކުފާނު ރާއްޖޭގައި ނެތް ވަގުތުގެ ބޭނުން ހިފައި، ސިޔާސީ ހަތުރުން ވަނީ ސަރުކާރު ވައްޓާލުމުގެ ބޮޑު ރޭވުމެއް ރާވައި، އާންމުން މަގުތަކަށް ނެރެފައެވެ.

އޯގަސްޓު މަހުގެ ތެރޭގައި މާލޭގައި ފެށުނު ބޮޑު މުޒާހަރާތަކާއި ހަމަނުޖެހުންތަކުގެ ނަތީޖާއަކަށް ވީ، ޖުމްހޫރިއްޔާ އުވާލަން ނިންމުމެވެ. އެއާއެކު ރާއްޖެ އަނެއްކާވެސް ރަސްކަމަކަށް ބަދަލުކޮށް، ވެރިކަމުގެ ނިޒާމު މުޅިން ފުރޮޅާލިއެވެ. މިއީ އެއްވެސް ލޭއޮހޮރުވުމަކާ ނުލައި ފުރަތަމަ މަރުހަލާގައި ހިނގައިދިޔަ ބަދަލެކެވެ.

ނަމަވެސް މި ބަދަލުގެ ނިމުން އައީ ވަރަށް ހިތާމަވެރިކޮށެވެ. މުހައްމަދު އަމީން ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމާއެކު ހައްޔަރުކުރެވި، ދޫނިދޫގައި ބަންދުކުރެވުނެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން މާލެ ވަޑައިގެން ވެރިކަން އަނބުރާ ހޯއްދަވަން އުޅުއްވުމުގެ ތެރޭގައި އާންމުންގެ ފަރާތުން ލިބުނު ބޮޑެތި އަނިޔާތަކެއްގެ ސަބަބުން، ވިހަމަނާފުށީގައި އެ މަނިކުފާނު ވަނީ އަވަހާރަވެފައެވެ. މިއީ ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ހިތްދަތި ނިމުމެވެ.

ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާ ނިމިގެން ދިޔަ އަސްލު ސަބަބުތަކަށް ބަލާއިރު، އެއީ ހަމައެކަނި އެއް ކަމަކާ ގުޅިފައިވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ އިގްތިސާދީ ދަތިކަމާއި، މުޖުތަމައު ބަލައިނުގަންނަ ބާރުމިނެއްގައި ގެންނަން އުޅުނު ޒަމާނީ ބަދަލުތަކާއި، ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަމުގެ ނަތީޖާއެވެ. މި ހާދިސާއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ތާރީހުން ފިލާވަޅު ލިބިގަންނަން ޖެހޭ މުހިންމު ހާދިސާއެކެވެ.

ރެފަރެންސް:
ނަސީމާ މުހައްމަދު. (2016). ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ތާރީހު. މާލެ: ދިވެހިބަހާއި ތާރީހަށް ހިދުމަތްކުރާ ގައުމީ މަރުކަޒު.
އަބްދުލް ހަކީމް ހުސައިން މަނިކު. (1997). ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ. މާލެ: ނޮވެލްޓީ ޕްރެސް.
އަބްދުﷲ ސޯދިގު. (2010). އަމީނީ ހަޔާތް. މާލެ.